Je staat op het punt een grote beslissing te nemen en je weet eigenlijk al wat je wilt. Toch blijf je twijfelen, want in je hoofd zitten mensen die je zelf niet hebt uitgenodigd. Je ouders. Je collega’s. De vage verwachting van iedereen die jouw leven een beetje meekijkt.
Existentialisme klinkt misschien als iets voor filosofiestudenten in donkere cafés, maar de kernideeën van denkers als Sartre, Simone de Beauvoir en Kierkegaard gaan precies over dit soort momenten. Niet in abstracte termen. Heel concreet: wie neemt er eigenlijk de beslissingen in jouw leven? Wij van Inspireer.be zien die vraag regelmatig opduiken in gesprekken over werk, relaties en persoonlijke groei, en het antwoord is vaker ongemakkelijk dan je zou verwachten.
Het moment waarop je merkt dat je leven niet van jou is
Het begint zelden dramatisch. Je houdt een baan aan omdat je ouders trots zijn op je functietitel, ook al ga je elke maandagochtend naar het werk met een gevoel dat moeilijk te omschrijven is maar duidelijk geen enthousiasme is. Je blijft in een relatie omdat beëindigen voelt als iets kapotmaken. Je post op sociale media een versie van jezelf die klopt met wat anderen van je verwachten, en langzaam groeit het gevoel dat die persoon iemand anders is.
Dit zijn niet de grote, filosofische crises. Dit zijn de kleine, alledaagse momenten waarop je jezelf wegcijfert. Precies hier begint existentialisme authenticiteit relevant te worden, niet als theorie maar als spiegel.
Veroordeeld tot vrijheid, en waarom dat beangstigend is
Jean-Paul Sartre schreef dat de mens veroordeeld is tot vrijheid. Dat klinkt als een cadeautje, maar Sartre bedoelde het anders. Je hebt geen vast wezen dat vooraf bepaalt wie je moet zijn. Je hebt geen voorgeschreven rol. Dat betekent dat je altijd kiest, ook als je denkt dat je geen keuze hebt.
En dat is precies het probleem. Radicale vrijheid is niet bevrijdend, het is angstaanjagend. Want als je altijd kiest, kun je nergens anders de schuld neerleggen. Geen opvoeding, geen maatschappij, geen partner die je tegenhoudt. Dat gewicht is zwaar, en het verklaart waarom we zo graag onze keuzes uitbesteden aan verwachtingen, tradities en de meningen van anderen. Het is makkelijker om te zeggen ‘zo hoort het nu eenmaal’ dan om te erkennen dat jij degene bent die kiest om het zo te laten.
De spiegel van de ‘mauvaise foi’
Sartre noemde dit zelfbedrog ‘mauvaise foi’, slechte trouw of bad faith. Het is de houding waarbij je doet alsof je geen keuze hebt, terwijl je die wel hebt.
Denk aan de medewerker die zegt: ‘Ik had geen keuze, het moest van mijn baas.’ Of de partner die zegt: ‘Zo ben ik nu eenmaal, ik kan er niets aan doen.’ Of jijzelf, die zegt: ‘Ik kan die baan niet opzeggen, mijn ouders zouden het niet begrijpen.’ Al die uitspraken zijn vormen van bad faith. Niet omdat de druk van buiten niet echt is, die is dat wel, maar omdat je doet alsof die druk je tot een object maakt dat geen andere uitweg heeft. Zelfbedrog werkt als bescherming. Het voelt rustiger om te geloven dat je geen keuze had. Maar het kost je op de lange termijn iets belangrijks: het gevoel dat jouw leven van jou is.
De Beauvoir voegt de buitenwereld toe
Simone de Beauvoir was het niet volledig eens met Sartre. Vrijheid bestaat niet in een vacuüm, schreef ze. Sociale structuren, genderrollen, economische ongelijkheid en de verwachtingen van anderen maken je keuzeruimte kleiner, vaak zonder dat je het doorhebt.
Een vrouw die in de jaren zestig ‘vrij koos’ om thuis te blijven, koos niet in dezelfde omstandigheden als een man die ‘vrij koos’ voor zijn carrière. Maar de Beauvoirs inzicht geldt nog steeds, ook vandaag. Als je opgegroeid bent met het idee dat succes eruitziet als een vaste baan, een eigen woning en een stabiele relatie voor je dertigste, dan is je idee van ‘vrij kiezen’ al ingeperkt door een verhaal dat iemand anders heeft geschreven. Wij van Inspireer.be zien dit terug in veel verhalen van mensen die denken dat ze vastzitten, terwijl ze eigenlijk gevangen zitten in een definitie van succes die nooit van henzelf was.
De eerste stap is dus niet kiezen, maar zien. Welke verwachtingen zitten er zo diep dat je ze voor je eigen stem hebt aangezien?
Kierkegaards sprong: analyseren is nog geen kiezen
Kierkegaard bracht een ander element in: de sprong. Je kunt eindeloos analyseren, vergelijken, voor- en nadelen afwegen. Je kunt praten met vrienden, lijstjes maken, slapen over een beslissing. Maar op een gegeven moment is dat geen voorbereiding meer op een keuze, het is een manier om de keuze te vermijden.
Een authentieke keuze is niet de keuze die je het meest hebt beredeneerd. Het is de keuze die je uiteindelijk neemt, met alles wat je weet, ook als de zekerheid ontbreekt. Dat voelt als een sprong omdat het dat ook is. Je stapt de onzekerheid in, en dat is onvermijdelijk.
Drie vragen vóór een grote beslissing
Geen stappenplan, want authenticiteit laat zich niet stappenplannen. Maar er zijn drie vragen die je kunnen helpen om de ruis te scheiden van je eigen stem:
- Wie spreekt hier eigenlijk? Is de stem die zegt ‘dit kan niet’ of ‘dit moet zo’ van jou, of is het een stem die je ooit van iemand anders hebt overgenomen?
- Wat zou ik kiezen als niemand het zou weten? Niet als een geheim, maar als een manier om de sociale blik even buiten te zetten en te horen wat er overblijft.
- Kan ik verantwoordelijkheid nemen voor deze keuze? Niet in de zin van: klopt het met de regels? Maar: kan ik zeggen dat dit mijn keuze is, die ik maak vanuit wie ik ben?
Deze vragen geven geen antwoord. Ze ruimen alleen de rommel op zodat je jouw antwoord kunt horen.
Het ongemak na de authentieke keuze
Hier is iets wat weinig mensen je vertellen: een keuze die écht van jou is, voelt zelden meteen goed. Ze voelt vaak onrustig, soms zelfs ronduit slecht. Je vraagt je af of je de juiste beslissing hebt genomen. Je mist de oude situatie, ook al was die niet goed voor je.
Existentialisten maken hier een belangrijk onderscheid. Dat ongemak is niet hetzelfde als spijt. Spijt zegt: ik had anders moeten kiezen. Existentieel ongemak zegt: ik heb gekozen, en nu moet ik de consequenties dragen. Dat is zwaar, maar het is een ander soort zwaar. Het is het gewicht van iemand die leeft, niet iemand die zich heeft laten leven.
Leven met de blikken van anderen
Sartre schreef ‘l’enfer, c’est les autres’, de hel dat zijn de anderen. Niet omdat mensen slecht zijn, maar omdat de blik van een ander je altijd dreigt te reduceren tot een object, een rol, een verwachting. Als jij jarenlang de betrouwbare, aanwezige, meegaande persoon bent geweest, dan zijn er mensen die gewend zijn geraakt aan die rol. Als je die rol loslaat, reageert je omgeving soms alsof jij iets hebt misdaan.
Dat is onvermijdelijk. De omgeving van de authentieke keuze bestaat nu eenmaal uit mensen die gewend waren aan jouw oude zelf. De vraag is niet hoe je die reacties vermijdt, want dat kan niet. De vraag is of je bereid bent ze te verdragen zonder direct terug te keren naar wie je was.
Nooit klaar, altijd onderweg
Existentialisme biedt geen eindpunt. Je bent nooit ‘klaar’ met jezelf worden, nooit volledig authentiek, nooit definitief bevrijd van de blikken van anderen of de druk van verwachtingen. En dat is precies het punt.
Existentialisme authenticiteit is geen toestand die je bereikt, het is een houding die je steeds opnieuw aanneemt. Bij elke nieuwe situatie, elke nieuwe verwachting, elke nieuwe stem in je hoofd die zegt hoe het hoort. Je stelt de vraag opnieuw. Je kijkt opnieuw in de spiegel. Dat is geen zwakte, dat is wat het betekent om bewust te leven.
De baan die je aanhoudt voor anderen, de relatie die je niet durft te beëindigen, het profiel dat je ophoudt voor je tijdlijn: dit zijn de plekken waar jouw leven en het leven dat anderen voor jou hebben uitgestippeld elkaar raken. Existentialisme vraagt niet dat je alles overboord gooit. Het vraagt alleen dat je eerlijk bent over wie er kiest.
Dat is ongemakkelijk, en het levert geen kant-en-klare antwoorden op. Maar het verschil tussen een beslissing die van jou is en een beslissing die je hebt overgenomen van anderen, dat merk je uiteindelijk gewoon.
